Tekir (Melez Kedi)

Tekir kedi size uygun mu?

Tekir bir ırk değil, bir desendir. Türkiye'de sokakta, barınakta, bahçede gördüğünüz çizgili kedilerin çoğu herhangi bir soy kaydı olmayan, melez ev kedileridir. Bu yüzden "tekir kedi nasıl olur?" sorusunun tek bir cevabı yoktur: mizacı genden çok geçmişi, sosyalleşmesi ve sizin ona sunduğunuz ortam belirler.

Sahiplenmeden önce sormanız gereken asıl soru desenle ilgili değil: bu kedinin bilinmeyen geçmişini ilk birkaç hafta sabırla çözmeye, veteriner kontrollerini tamamlamaya ve 15 yılı aşabilecek bir sorumluluğa hazır mısınız?

Sahiplenmeden önce

Barınaktan, gönüllülerden ya da doğrudan sokaktan kedi alırken geçmişini çoğu zaman bilmezsiniz. Bu nedenle ilk veteriner ziyaretini eve girişin ilk günlerine planlayın; mümkünse kediyi eve götürmeden önce.

1. Genel muayene: Yaş tahmini (dişlere bakılarak), kilo, göz-burun akıntısı, kulak akarı, deri ve tüy durumu.
2. FeLV ve FIV testi: Cornell Feline Health Center, yeni sahiplenilen her kedinin eve alınmadan önce FeLV açısından test edilmesini önerir. Yakın zamanda bir temas olduysa sonuç birkaç hafta sonra tekrarlanmalıdır. Altı aydan küçük yavrularda FIV pozitifliği anneden geçen antikorlardan kaynaklanabilir; bu yavrular altı aylık olana kadar aralıklarla yeniden test edilir.
3. İç ve dış parazit uygulaması: Sokak kökenli kedilerde pire, kene ve bağırsak parazitleri çok yaygındır.
4. Aşı takvimi: Geçmişi bilinmeyen yetişkin kedi, aşısız kabul edilip temel aşılara baştan başlatılır.
5. Kısırlaştırma: Hem istenmeyen yavruları hem de erkeklerde kavga, idrarla işaretleme ve kaçma davranışını azaltır. Veterinerinizle uygun zamanı konuşun.
6. Mikroçip ve kayıt: Türkiye'de sahipli kedilerin mikroçiple kimliklendirilip Ev Hayvanı Kayıt Sistemi'ne (PETVET) kaydedilmesi zorunludur. İşlem il/ilçe Tarım ve Orman müdürlüklerinde veya serbest veteriner hekimlerde yapılır.

Evde başka kedi varsa yeni gelen, test sonuçları çıkana ve parazit uygulaması tamamlanana kadar ayrı bir odada kalmalı. Ayrıca 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu sahipli hayvanın terk edilmesini yasaklar; sahiplenme kalıcı bir karardır.

Karakter ve mizaç

Tekir desenli kedilerin daha vahşi, daha sevecen ya da daha zeki olduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur. Belirleyici olan şunlardır:

• Yavruluk döneminde insanla temas: Yaklaşık ilk iki ay içinde insanla tanışmış yavrular, genellikle daha rahat ev kedisi olur.
• Sokak geçmişi: Uzun süre insansız yaşamış yetişkin bir kedi, eve alışmak için haftalar hatta aylar isteyebilir. Saklanma, gece hareketliliği ve dokunulmaktan kaçınma başlangıçta normaldir.
• Barınak ortamı: Barınaktaki gürültülü kafeste çekingen görünen bir kedi, evde bambaşka bir karakter gösterebilir. Gönüllülerin ya da bakıcıların gözlemlerini mutlaka sorun.

İlk kez kedi sahipleniyorsanız, mizacı belli olmuş bir ila üç yaşlı bir kedi yavru kediden çok daha öngörülebilir bir seçimdir.

Sağlık sorunları ve ömür

Melez kedilerde "melez gücü" sık dile getirilir; ırka özgü kalıtsal hastalıkların bir kısmına daha az rastlansa da melez kedi hastalıktan muaf değildir. Sokak veya barınak geçmişi olan kedilerde öne çıkan sorunlar:

• FeLV (kedi lösemi virüsü): Tükürük, karşılıklı yalanma ve ortak mama/su kabıyla bulaşır. Belirtiler uzun süre görülmeyebilir; bu yüzden test esastır.
• FIV (kedi bağışıklık yetmezliği virüsü): Esas olarak ısırık yarasıyla bulaşır; en riskli grup kısırlaştırılmamış, dışarı çıkan erkek kedilerdir. FIV pozitif kediler, kavga etmeyen düzenli bir evde uzun süre iyi yaşayabilir.
• Üst solunum yolu enfeksiyonları: Barınak ortamında yaygındır. Hapşırma, göz ve burun akıntısı, iştahsızlık. Kedi iki-üç günden fazla yemek yemiyorsa veya nefes almakta zorlanıyorsa beklemeden veterinere gidin.
• Parazitler ve kulak akarı: Kaşıntı, kulakta koyu kahverengi kir, kilo alamama, ishal.
• Deri mantarı: Yuvarlak tüysüz alanlar, kepeklenme. İnsana da bulaşabilir; çocuklu evlerde erken teşhis önemlidir.
• Diş ve dişeti hastalığı: Ağız kokusu, salya, mamayı tek taraftan çiğneme. Yaşı bilinmeyen yetişkin kedilerde sık görülür.
• Kısırlaştırma sonrası kilo artışı: Enerji ihtiyacı düşer; porsiyon ayarlanmazsa obezite gelişir.

Ömür tamamen yaşam koşullarına bağlıdır. İç mekânda yaşayan, aşıları ve kısırlaştırması yapılmış, düzenli kontrol edilen melez kediler çoğu zaman on beş yaşını geçer; serbestçe sokağa çıkan kedilerde bu süre belirgin şekilde kısalır.

Beslenme

Ortalama bir yetişkin melez kedi 3,5-5 kg arasındadır; ancak sokaktan gelen kediler başta zayıf olabilir.

• Yavru (2-12 ay): Yavru maması, günde 3-4 öğün. Sütten yeni kesilmiş yavruya inek sütü vermeyin; ishale yol açabilir.
• Zayıf gelen yetişkin: Birden bol mama vermek kusma ve ishal yapabilir. Küçük ve sık öğünlerle birkaç günde normal miktara çıkın.
• Yetişkin: Kaliteli, et bazlı tam mama. Günlük miktarı paketteki kilo tablosuna göre başlatıp kedinin kondisyonuna göre ayarlayın.
• Kısırlaştırılmış kedi: Enerji ihtiyacı düşer; porsiyonu azaltın veya kısır kedi maması kullanın.

Su tüketimini artırmak için yaş mama ile kuruyu dengeleyin, suyu mama kabından uzağa koyun. Soğan, sarımsak, çikolata, üzüm ve insan yemeği artıkları kediler için uygun değildir.

Bakım ve tüy

Tekirlerin büyük çoğunluğu kısa tüylüdür ve bakımı kolaydır.

• Haftada bir-iki kez lastik eldiven veya yumuşak fırçayla tarama; mevsim geçişlerinde daha sık.
• İlk haftalarda tarama, kediyi elle muayene etmenin de en iyi yoludur: pire kiri, yara, kabuklanma ararsınız.
• Tırnaklar 2-3 haftada bir kontrol edilmeli; tırmalama tahtası sunulursa mobilya zararı azalır.

Yaşam alanı ve zenginleştirme

1. Güvenli oda. İlk günlerde kum kabı, su, mama ve saklanma kutusu olan küçük bir oda. Kedi evi kendi hızında keşfetsin.
2. Pencere ve balkon güvenliği. Sokak geçmişi olan kediler dışarı çıkmayı deneyebilir; Türkiye'de yazın açık kalan pencerelerden düşmeler sık yaşanır. Kedi filesi takın.
3. Dikey alan. Kedi ağacı, raf, pencere önü oturağı. Dikey alan stresi azaltır.
4. Günlük oyun. Günde iki kez 10-15 dakika, olta tipi oyuncaklarla av oyunu. Sokaktan gelen kedilerde av dürtüsü güçlüdür.
5. Yaz sıcağı. Serin bir köşe ve birden fazla su kabı. Kediler sıcakta ağızdan soluyorsa bu normal değildir, veterinere danışın.

Tekir deseninin arka planı

"Tekir" (İngilizcede tabby) bir renk değil, desen adıdır. Ev kedisinin atası olan yaban kedisinin çizgili deseni doğadaki kamuflajın bir mirasıdır. Desenin genetiği birkaç katmandan oluşur:

• Agouti geni: Her bir kılın üzerinde koyu ve açık bantlar oluşmasını sağlar; çizgilerin arasındaki açık zemin buradan gelir. İki kopya çekinik "non-agouti" geni taşıyan kediler düz renk (örneğin simsiyah) görünür, ancak bazı ışıklarda silik "hayalet çizgiler" fark edilebilir.
• Desen tipi: Balık kılçığı gibi dik ince çizgiler "uskumru" (mackerel) tekir, sırtta kelebek ve yanlarda halka şeklinde geniş kıvrımlar "klasik" tekirdir. Benekli tekir, çizgilerin kesik kesik görünmesiyle ortaya çıkar. "Ticked" (tüylerin tek tek bantlı olduğu, gövdede belirgin çizgi olmayan) desen ayrı bir genle belirlenir ve diğer desenleri gizler.
• Turuncu kediler: Turuncu pigment agouti geninden etkilenmediği için sarman kedilerde desen neredeyse her zaman görünür.

Alındaki "M" işareti tekirlerin en tanıdık özelliğidir. Bir yavrunun deseni doğduğu andan itibaren bellidir ve yaşla birlikte değişmez; ancak renk tonu yavruluktan yetişkinliğe biraz koyulaşabilir.

Türkiye'de sokaklarda bu kadar çok tekir görmenin sebebi bir ırk özelliği değil, desenin ev kedisi popülasyonundaki doğal yaygınlığıdır.