Iskete (Citil Kuşu)

İskete size uygun mu?

İskete (Spinus spinus, kimi kaynaklarda Carduelis spinus), erkeklerindeki siyah başlık ve gerdanla, sarı kanat lekeleriyle tanınan küçük bir ötücü kuştur; halk arasında bazı bölgelerde "citil kuşu" adıyla da anılır. Türkiye'de yalnızca Karadeniz bölgesinde ürer, ama kış aylarında ve göç döneminde ülkenin hemen her yerinde görülebilir. Bu rehberin ana mesajı şudur: iskete bir kafes kuşu türü değil, 2006'dan beri Türkiye'de resmî olarak koruma altına alınmış yabani bir kuştur. Onu sevmenin doğru yolu doğada izlemek, yakalanmasına ortak olmamaktır.

İsketenin cıvıltılı sesini seviyorsanız, kanarya bu ihtiyacı hem yasal hem de kuş refahı açısından çok daha doğru şekilde karşılar.

Tür kimliği notu: Bu rehber, DB kaydındaki "İskete (Citil Kuşu)" adını Türkiye'de "iskete" olarak en yaygın bilinen tür olan kara başlı iskete (Spinus spinus) ile eşleştirmiştir. "Citil kuşu" adının bazı bölgelerde bu tür için kullanılan bir halk adı olduğu değerlendirilmiştir; ancak bu adlandırmayı tek bir kaynaktan kesin olarak doğrulamak mümkün olmadığından tür kimliği needs_review olarak işaretlenmiştir.

Sahiplenmeden önce

Yasal durum (Türkiye). İskete, 6 Haziran 2006 tarihli, 4 numaralı (dönemin) Çevre ve Orman Bakanlığı Merkez Av Komisyonu kararıyla koruma altına alınmıştır. Bu tarihten bu yana isketenin avlanması, yakalanması, bulundurulması ve taşınması yasaktır. Bu koruma, 4915 sayılı Kara Avcılığı Kanunu ve Av ve Yaban Hayvanları ile Bunlardan Elde Edilen Ürünlerin Bulundurulması, Üretimi ve Ticareti Hakkında Yönetmelik kapsamında uygulanır; düzenlemeler Türkiye'nin taraf olduğu Bern Sözleşmesi ile uyumludur.

• Bulundurma şartları: Yabani bir kuşu hobi amaçlı barındırmak isteyen kişinin il tarım ve orman müdürlüğüne başvurup kuşun yasal yollarla elde edildiğini belgelemesi ve "Av ve Yaban Hayvanı ile Ürün Bulundurma Belgesi" alması gerekir. İskete gibi koruma altındaki bir tür için pratikte bu belge, doğadan yakalanmış bir birey için verilmez.
• Ceza ve tazminat: Yasak avlanma ve yaban hayatına verilen zarar, il müdürlüğünce onaylanan yıllık tazminat cetveli üzerinden hesaplanan bir bedelle cezalandırılır; kesin tutar için DKMP il şube müdürlüğüne danışılmalıdır.

Pratikte ne yapmalısınız?

1. Pazarda, sosyal medyada veya kuşçuda satılan isketeyi almayın; belgesiz kuş almak kaçak yakalamayı finanse etmek demektir.
2. Kaçak yakalama veya satış görürseniz DKMP il şube müdürlüğüne, jandarmaya veya polise bildirin.
3. Yaralı iskete bulursanız karanlık, havalandırmalı bir kutuya koyup yetkili kurumu arayın; evde "iyileştirip tutmaya" çalışmayın.

Karakter ve sosyal ihtiyaçlar

İskete, kışın ve göç döneminde büyük, hareketli sürüler halinde dolaşan çok sosyal bir kuştur; genellikle diğer ispinozgillerle karışık gruplar oluşturur. Kızılağaç ve huş ağaçlarının tepelerinde asılı vaziyette beslenirken görülür, akrobatik hareketleri dikkat çekicidir.

Doğadan yakalanan bir iskete kafese hiçbir zaman gerçek anlamda alışmaz; sürekli kaçmaya çalışır, tellere çarpar, tüylerini ve başını yaralar. Kafeste "ötüyor olması" mutlu olduğu anlamına gelmez.

Kafes ve yaşam alanı

İsketenin doğal yaşam alanı iğne yapraklı ve karışık ormanlar, özellikle karaçam ormanlarıdır; Türkiye'de üreme alanı Karadeniz bölgesiyle sınırlıdır. Bu kuşu evinize değil bahçenize davet edebilirsiniz:

• Ağaç ve tohum tercihi: Kızılağaç ve huş ağacı tohumları isketenin doğal beslenmesinin temelidir; bahçenizde bu ağaçlar varsa kış aylarında iskete sürüleri konuk edebilirsiniz.
• Kuş yemliği: Küçük tohumlu (niger tohumu, ince ayçiçeği) bir asma yemlik kışın isketeyi ve diğer ispinozgilleri çeker; yemliği düzenli temizleyin.
• Güvenlik: Yemliği kedilerin pusu kuramayacağı bir yüksekliğe koyun; cama çarpmayı önlemek için pencereye çok yakın ya da yeterince uzak bir yer seçin.

Beslenme

İskete ince ve sivri gagasıyla kızılağaç kozalaklarından ve huş ağacı kedicikciklerinden tohum çıkarmaya uyum sağlamıştır. Ayrıca yaprak biti, testereli arı ve yaprak piresi gibi küçük böcekler de tüketir, özellikle yavru beslerken.

Bu uzmanlaşmış beslenme, isketenin kafeste standart kuş yemiyle sağlıklı yaşatılmasını zorlaştırır. Yasal olarak bakımınıza verilmiş, belgeli bir kuş söz konusuysa beslenme programını mutlaka kanatlı hayvanlarla ilgilenen bir veterinerle birlikte planlayın.

Kuşlar için zehirli olanlar: avokado, çikolata, kafein, alkol, tuzlu yiyecekler. Ekmek ve benzeri insan yiyecekleri yabani kuşlara verilmemelidir.

Sağlık ve yaşam süresi

İskete 11-12,5 cm boyunda, çatal kuyruklu küçük bir kuştur. IUCN Kırmızı Listesi'nde "asgari endişe altında" kategorisindedir ve Birleşik Krallık'ta koruma durumu "yeşil" (düşük öncelik) olarak değerlendirilir; bu, tür genelinde ciddi bir küresel tehdit olmadığını gösterir. Buna karşın Türkiye'deki üreme popülasyonu Karadeniz bölgesiyle sınırlı ve dar bir alana bağımlıdır.

Kafesteki isketelerin ömrü ve sağlık sorunları konusunda güvenilir, veteriner kaynaklı özel veri sınırlıdır. Bilinen genel riskler şunlardır:

• Yakalama ve taşıma stresi: Doğadan yakalanan kuşlarda kısa sürede iştahsızlık, kabarık oturma ve ani ölüm görülebilir.
• Kafes yaralanmaları: Tavana ve tellere çarpmaya bağlı baş yaraları, kırık tüyler, ayak ve kanat yaralanmaları.
• Solunum yolu akarları ve pullu ayak: Kanarya gibi ötücü kuşlarda görülen hava kesesi akarı ve Knemidocoptes akarı isketeleri de etkileyebilir.
• Beslenme yetersizliği: Doğal diyetten uzak, tek düze tohumla beslenen bireylerde zayıflama ve tüy kalitesinde bozulma görülebilir.

Hasta veya yaralı yabani bir iskete bulursanız müdahaleyi kendiniz yapmayın; yetkili kuruma ya da yaban hayatı rehabilitasyon merkezine ulaştırın.

Doğada gözlemleme ve yavru bulma

İskete evcilleştirilmiş bir tür değildir; bu yüzden "evcilleştirme" bu kuş için doğru bir hedef değildir.

1. Yere düşmüş yavru gördüğünüzde hemen almayın. Tüylenmiş yavrular uçmayı öğrenirken yerde bir süre kalır, ebeveynleri genellikle yakındadır. Uzaktan izleyin.
2. Tehlike varsa (kedi, trafik) yavruyu yakındaki bir çalıya veya ağaca taşıyın.
3. Tüysüz yavru, yaralı veya hasta kuş durumunda yetkili kuruma haber verin.
4. Kaçak yakalanmış bir kuşa rastlarsanız "kurtarmak için satın almayın"; bu, yakalayana para kazandırır. Durumu bildirin.

Tarihçe ve doğadaki hali

İskete, Avrupa ve Asya'nın iğne yapraklı ormanlarına yayılmış, yarı göçmen bir kuştur. Türkiye'de yalnızca Karadeniz bölgesindeki ormanlarda ürer; kış aylarında Orta ve Güney Avrupa'ya, bazı yıllarda daha kuzeyde kalarak dalgalı bir göç deseni gösterir. Kışın büyük, hareketli sürüler oluşturması ve diğer ispinozgillerle karışık gruplar halinde dolaşması, en dikkat çekici doğal davranışlarından biridir.

Sesinin güzelliği ve sürü halindeki hareketliliği, isketeyi de saka gibi tarihsel olarak kafese kapatılan türlerden biri yapmıştır. 2006'dan bu yana yürürlükte olan koruma kararı, bu baskıyı azaltmayı hedefler; kuşun sesini duymanın en doğru yolu hâlâ ormanda ve bahçede izlemektir.