Kakadu (Cockatoo)

Kakadu size uygun mu?

Kakadular, tepelikleri, sokulgan tavırları ve videolarda dans eden halleriyle çok sevimli görünür. Gerçek hayatta ise evcil papağanlar arasında en zorlu türlerdendir. Veteriner kaynakları onları hem fiziksel hem duygusal açıdan "yüksek bakım gerektiren" kuşlar olarak tanımlar: küçük bir çocuk büyütmeye benzetirler, sürekli ilgi isterler ve ihmal edildiklerinde çığlık atma ile tüy yolmaya yönelirler.

Sahiplenmeden önce

Tür farkı çok büyük: "Kakadu" tek bir kuş değil, kakadugiller (Cacatuidae) ailesindeki onlarca türü kapsayan bir isim. VCA kaynaklarına göre evde beslenen kakadular türe göre 31-70 cm boyunda ve 300-900 gram ağırlığındadır; en küçüklerinden Goffin kakadusu yaklaşık 300 gram, en büyük beyaz türlerden biri olan Moluk (somon tepelikli) kakadusu 850 grama kadar çıkabilir.

• Goffin kakadusu (Tanimbar korellası): En küçük ve en hareketli/gergin gruptandır; yoğun eğitim ve uğraş ister.
• Beyaz (şemsiye) kakadu: "Cırt bant kuş" (velcro bird) diye anılır; dokunulmayı çok sever, diğer türlere göre daha az sinirlidir.
• Moluk (somon tepelikli) kakadusu: En büyük beyaz kakadulardan; sevecen ama çok yüksek sesli, kendi istediği olmazsa tüy yolabilir. Guinness Rekorlar Kitabı'na göre San Diego Hayvanat Bahçesi'nde ölçülen çığlığı 135 desibele ulaşmış ve bu türü dünyanın en gürültülü kuşu ilan etmiştir; bu seviye bir jet uçağının gürültüsüyle kıyaslanır.

Kakaduları ara papağanlarıyla karıştırmayın: Moluk kakadusu bile, 76-102 cm boya ulaşan büyük aranın yanında belirgin biçimde küçük kalır. Ancak ses ve duygusal ihtiyaç bakımından büyük kakadular aralardan geri kalmaz.

Ömür meselesi: Kaynaklarda kakaduların ömrü genelde 25-45 yıl olarak geçer, büyük türlerde iyi bakımda 70-80 yıla kadar uzayabilir. Guinness Rekorlar Kitabı'nın onayladığı en yaşlı papağan kaydı bir Major Mitchell kakadusuna (bir tür pembe kakadu) ait: en az 82 yıl. Kuşun sizden sonra kime kalacağını şimdiden düşünmek gerçekçi bir planlamadır.

Avian veteriner: Türkiye'de kanatlı hayvanlara bakan veteriner sayısı sınırlıdır. Tüy yolma ve kloaka sarkması gibi kakaduya özgü sorunlar deneyimli bir kanatlı veterineri ister; kuşu almadan önce kliniği bulun.

Yasal durum: Papağan takımının (Psittaciformes) neredeyse tamamı en az CITES Ek II kapsamındadır; kakadugillerde muhabbet kuşu gibi bir istisna yoktur. Goffin ve küçük sarı tepelikli (limon tepelikli alt türü dahil) kakadular Ek I'dedir; beyaz (şemsiye) kakadu Ek II'dedir. Moluk kakadusu da Ek I'de yer alır ve nesli tehlikede kabul edilir. Türkiye, CITES'e taraf bir ülke olarak bu türlerin ithalatında, ihracatında ve bulundurulmasında ilgili idareden alınmış CITES belgesi arar; belgesiz bulundurma denetimlerde el koymayla sonuçlanabilir. Güncel uygulamayı ve gerekli evrakı bulunduğunuz ildeki Doğa Koruma ve Milli Parklar şube müdürlüğünden teyit edin.

Kaçak kuş almayın: Belgesiz, kapalı ayak halkası olmayan, kökeni anlatılamayan kuşlar doğadan yakalanmış olabilir. Moluk ve küçük sarı tepelikli kakadu, yasa dışı yakalama yüzünden özellikle tehlike altındadır. Böyle bir kuşu satın almak bu ticareti besler.

Karakter ve sosyal ihtiyaçlar

Kakadu, sahibine adeta yapışan, dokunulmayı seven bir kuştur. Bu özellik başta büyüleyici gelir, sonra çoğu evin sürdüremeyeceği bir yüke dönüşür. Elle büyütülmüş ve tek bir kişiye aşırı bağlanmış kakadularda davranış sorunları özellikle sık görülür.

• Çığlık: Sesi yüksek, sert ve deliciidir; can sıkıntısı, dikkat arayışı ve yalnızlık bunu artırır. Ailenin evde olduğunu duyup göremediğinde de bağırabilir.
• Kemirme: Kemirme ihtiyacı çok güçlüdür. Sürekli ahşap ve karton oyuncak verilmezse mobilya, çerçeve ve kablolara yönelir.
• Ruh hali: Aynı gün içinde çok sevecen ve ani saldırgan olabilir; özellikle üreme döneminde erkekler sert ısırabilir.
• Günlük ihtiyaç: Kafes dışında saatlerce vakit, etkileşim ve zihinsel uğraş şart; aksi halde davranış sorunları kaçınılmazdır.

Kafes ve yaşam alanı

• Boyut: Kuşun kanatlarını tamamen açıp tünekler arasında rahatça hareket edebileceği, türüne göre büyük bir kafes; büyük türlerde ayrıca oyun alanı ve güvenli bir oda veya kuşhane idealdir.
• Sağlamlık: Kakadu gagası ince teli büker ve kafes kilitlerini açmayı öğrenebilir. Kilitli, sağlam, paslanmaz çelik kafes tercih edin.
• Oyuncak: Parçalanabilir ahşap, karton, doğal lif; sürekli yenilenmeli, aksi halde can sıkıntısı tüy yolmaya döner.
• Konum: Ailenin yaşadığı alanda, duvara yaslı, güneş ve cereyan almayan bir yer. Mutfak olmaz.
• Hava kalitesi: Kakadular talk pudrası kıvamında bol tüy tozu üretir; iyi havalandırma ve düzenli temizlik gerekir, alerjisi olanlar için ciddi bir sorun olabilir.

Beslenme

• Temel: Kuş için formüle edilmiş pelet, temel besin olmalı.
• Sebze: Her gün taze veya dondurulmuş sebze; koyu yeşil yapraklılar, havuç, brokoli, biber.
• Meyve ve tohum: Ara sıra, ödül olarak verilmeli. Yağlı tohum ve kuruyemiş fazlası kilo alımına yol açar.
• Su: Her gün taze ve temiz.

Zehirli olanlar: avokado, çikolata, kafein, alkol, tuz, soğan, sarımsak, meyve çekirdekleri.

Ev içi tehlikeler: aşırı ısınan yapışkan olmayan tava kaplaması (PTFE gazı), aerosol sprey, kokulu mum, sigara dumanı.

Sağlık ve yaşam süresi

Ortalama ömür kaynaklarda genelde 25-45 yıl olarak geçer; büyük türlerde 70-80 yıl mümkündür. Yılda en az bir kez avian veteriner kontrolü önerilir.

• Tüy yolma ve kendine zarar verme (tüy tahrip davranışı): MSD Veteriner El Kitabı'na göre stres, can sıkıntısı, cinsel hayal kırıklığı ve tohum ağırlıklı kötü beslenme tetikleyebilir; bazı kuşlar tüyü aşıp deriyi de yaralar. Sırtın okşanması, özellikle kakadularda hormonal uyarıya ve cinsel hayal kırıklığına yol açtığı için önerilmez. Çıplak bölge veya kanama gördüğünüzde veterinere gidin; ardından tıbbi nedenler dışlanıp bir davranış planı kurulmalıdır.
• Kloaka sarkması (prolapsus): Özellikle elle büyütülmüş, sahibine aşırı bağlanmış yetişkin erkek kakadularda görülür. Sırt okşama, sıcak yemle elden besleme ve yakın beden teması ıkınmayı sürdürebilir. Dışkı deliğinden pembe-kırmızı doku çıkması acil durumdur.
• Psittasin gaga ve tüy hastalığı (PBFD, sirkovirüs): Kakadular en çok etkilenen gruptadır. Kıvrık, kanlı veya dökülen tüyler ve gagada şekil bozukluğu görülür; tedavisi yoktur. Yeni kuşu edinmeden önce test ettirin.
• Obezite: Özellikle galah (pembe göğüslü kakadu) yatkındır; yağlı karaciğer, eklem ve kalp sorunlarına yol açar.
• Yumurtlama sorunları: Dişilerde uzun gün ışığı ve aşırı bağlanma üreme davranışını uyarabilir.

Kabarık oturma, iştahsızlık, dışkıda değişiklik, nefes darlığı veya kanama fark ederseniz beklemeyin.

Evcilleştirme ve eğitim

1. Rutin kurun. Uyku, yemek ve kafes dışı saatleri tutarlı olsun; belirsizlik çığlığı artırır.
2. Bağımsız oyunu öğretin. Kuşun sizi sürekli omzunda taşımadan da oyalanabilmesi, ileride yaşanacak sorunları önler.
3. Sevgiyi baş ve boyunla sınırlayın. Sırt ve kanat altını okşamak üreme hormonlarını uyarır.
4. Olumlu pekiştirme kullanın. Hedef eğitimi, parmağa çıkma ve sessiz davranışı ödüllendirin; çığlığa koşarak karşılık vermeyin.
5. Birden fazla kişiyle sosyalleştirin. Tek kişiye saplantılı bağlanmayı azaltır.

Tarihçe ve doğadaki hali

Kakadular Avustralya, Yeni Gine, Endonezya ve Filipinler'e özgü bir papağan ailesidir (Cacatuidae). Doğada sürüler halinde yaşarlar ve günlerinin büyük kısmını yiyecek aramakla geçirirler; evdeki ilgi ve uğraş ihtiyaçlarının kaynağı budur. Goffin ve Moluk kakaduları başta olmak üzere birçok tür, habitat kaybı ve kafes kuşu ticareti için yasa dışı yakalama yüzünden tehlike altındadır.