Rus Tosbağası

Rus tosbağası size uygun mu?

Rus tosbağası (Testudo horsfieldii, Orta Asya tosbağası), küçük boyu ve dayanıklı yapısıyla en çok beslenen kara kaplumbağalarından biridir. Ama "kutuda duran, marul yiyen sessiz hayvan" değildir: çok hareketlidir, sürekli kazar, kaçmaya çalışır ve sahibinden uzun yaşayabilir.

Sahiplenmeden önce

Yasal durum. Tüm kara kaplumbağaları (Testudinidae ailesi) CITES Ek II listesindedir; bu, uluslararası ticaretin izin belgesine bağlı olduğu anlamına gelir. Rus tosbağası Türkiye'nin yerli türü değildir; yurda yasal yolla, CITES belgesiyle girmiş olmalıdır. Satıcıdan hayvanın kaynağını ve belgesini isteyin; belgesiz hayvan hem yasal sorun hem de kaçakçılığa destek demektir.

Yerli tosbağayla karıştırmayın. Türkiye'nin Akdeniz, Ege, Marmara ve Trakya bölgelerinde yaşayan tosbağa (Testudo graeca) koruma altındadır: doğadan toplanması, satılması ve ihraç edilmesi yasaktır. Pazarda, yol kenarında ya da internette "Rus tosbağası" diye satılan hayvanın doğadan toplanmış yerli tosbağa olmadığından emin olun. Bahçenize, yola çıkan bir tosbağayı eve almayın; trafikten korumak için yönü doğrultusunda güvenli bir yere taşıyıp orada bırakın.

Doğadan toplanmış bireyler. Ticarette hâlâ doğadan toplanmış Rus tosbağaları bulunur. Bu bireylerde parazit, herpesvirüs ve üst solunum yolu enfeksiyonu daha sık görülür. Mümkünse esaret altında üretilmiş yavru tercih edin ve yeni hayvanı ilk hafta içinde veterinere gösterin.

Boyut ve ömür. Yetişkinler genelde 13-25 cm kabuk boyuna ve 300-1500 g ağırlığa ulaşır; dişiler erkeklerden büyüktür. İyi bakımla 40 yılı aşan bir ömür beklenir.

Barınak kurulumu

Açık alan (tercih edilen)

• Tek yetişkin için en az yaklaşık 120x120 cm; ikinci birey için alanı iki katına çıkarın.
• Duvarlar en az 30 cm yüksek, üst kenarı içe doğru çıkıntılı olmalı.
• Kazarak kaçmayı önlemek için çit veya bariyer toprağa 20 cm kadar gömülmeli; toprak yumuşaksa daha derini gerekir.
• Kedi, köpek, kuş ve fareye karşı üstü tel örgüyle kapatılmalı; gölge ve korunaklı bir yuva kutusu bulunmalı.

İç mekân

• Yetişkin için yaklaşık 180x60 cm açık üstlü kaplumbağa masası. Cam akvaryum havasız kalır ve hayvan camın arkasını anlamadığı için sürekli tırmalar.
• Zemin: yarı yarıya toprak ve kum (veya hindistan cevizi lifi) karışımı, en az 5 cm; kazmayı sevdiği için daha derin bir köşe faydalıdır. Gazete, pelet ve yonca samanı uygun değildir.

Kaynaklar arasında bu değerler birkaç derece farklılık gösterir; önemli olan hayvanın sıcak ve serin alan arasında seçim yapabilmesidir. Soğukta sindirim durur.

UVB: Güçlü bir UVB lambası (veya UVB yayan cıva buharlı lamba), günde 8-12 saat. Lambayı üretici talimatına göre (genelde 6-12 ayda bir) değiştirin. Yaz aylarında doğrudan güneş en iyi UVB kaynağıdır, ama cam arkasından UVB geçmez.

Nem: Doğal yuvalarda nem yüksek olsa da iç mekân kurulumunda kuru zemin tercih edilir; yüksek nem, ıslak zemin ve düşük sıcaklığın bir arada olması solunum hastalığı riski taşır.

Su: Sığ, devrilmeyen bir su kabı. Yavrular haftada bir ılık suda 15-20 dakika ıslatılabilir.

Beslenme

Rus tosbağası otlayıcıdır; doğada geniş yapraklı yabani otlarla beslenir.

Temel diyet: Karahindiba, sinirotu, yonca yaprağı, hindiba, roka, kıvırcık ve kara lahana gibi koyu yapraklı yeşillikler. Pestisitsiz bahçe otları idealdir; yol kenarından toplamayın.

Sıklık: Yavrular her gün; yetişkinler günlük otlama dışında haftada birkaç kez ek yeşillik alabilir. Aşırı besleme hızlı büyüme ve kabukta piramitleşme yapar.

Vermeyin: Meyve (sindirim sistemini bozar), et, kedi-köpek maması, ekmek, baklagiller ve yüksek proteinli yiyecekler. Göbek marul besinsizdir.

Takviye: Yeşilliklere D3'süz kalsiyum tozu serpin; iç mekânda veterinerin önerisine göre D3'lü takviye. Kabuk sağlığı için kalsiyum, UVB ile birlikte çalışır.

Sağlık ve yaşam süresi

VCA, yıllık veteriner kontrolünü ve her muayenede dışkıda parazit bakılmasını önerir.

Yaygın sorunlar:

• Solunum enfeksiyonu: Burundan akıntı veya kabarcık, hırıltılı nefes, iştahsızlık, halsizlik. Soğuk, nemli ortam ve stres zemin hazırlar; herpesvirüs de bir nedendir. Veterinere götürün.
• İç parazitler: Çoğu zaman belirti vermez; ağır vakada ishal ve kilo kaybı.
• Piramitleşme: Kabuk plakalarının kule gibi yükselmesi. Aşırı protein, fazla besleme, düşük nem ve susuzlukla ilişkilidir; kalıcıdır, önlemek gerekir.
• Metabolik kemik hastalığı: Yumuşak veya şekilsiz kabuk, bacaklarda deformite. UVB ve kalsiyum eksikliğinden olur.
• Mesane taşı: Susuzluk ve dengesiz beslenmeyle oluşur; arka bacaklarda güçsüzlük, dışkılama ve idrarda değişiklik. Röntgenle görülür ve kış uykusunu tehlikeli hale getirir.
• Kabuk enfeksiyonu ve ağız iltihabı: Kabukta çukur, yara, koku; ağızda kızarıklık ve peynirimsi birikinti.
• Kış uykusu sonrası iştahsızlık: Uyandıktan sonra yemeyen tosbağa veterinere gösterilmelidir.

Kış uykusu (brumasyon) Rus tosbağası doğada yılın büyük bölümünü toprak altında geçirir; esaret altında ise kısa ve kontrollü bir kış uykusu önerilir. Yanlış uygulanırsa ölümcüldür.

1. Veteriner kontrolü: Kış uykusundan birkaç hafta önce sağlık ve parazit kontrolü. Hasta, zayıf, mesane taşı olan veya çok genç bireyler uyutulmaz.
2. Aç bırakma: Uykudan önce yemler kademeli azaltılıp son iki hafta tamamen kesilir; su ve ılık banyo sürer; bağırsak boşalmalıdır.
3. Sıcaklık: 4-7 °C ideal aralık olarak kabul edilir; 3 °C altı donma, 10 °C üstü enerji tüketip erken uyanma riski taşır. Termometreli, yalnızca bu iş için ayrılmış bir buzdolabı en güvenli yöntemdir. Kalorifer yanan daire çok sıcak, iç bölgelerin kışında balkon ise dondurucu olabilir.
4. Süre: Genelde 8-12 haftayı geçmemeli.
5. Tartım: Önce ve uyku boyunca düzenli tartın (birkaç haftada bir uyandırıp kontrol edin). Ayda vücut ağırlığının yaklaşık %1'i normal kabul edilir; bunun belirgin üzerinde kayıp varsa uykuyu sonlandırıp veterinere danışın.
6. Uyanma: Kademeli ısıtın, ılık banyo yaptırın, su ve yem sunun. İçmeyen veya birkaç gün içinde yemeyen tosbağayı veterinere götürün.

Salmonella: Her temastan ve temizlikten sonra ellerinizi yıkayın.

Elde tutma ve davranış

1. Alttan, kabuğun iki yanından tutun. Bacakları boşlukta sallanırken paniğe kapılabilir.
2. Yüksekten düşmesine izin vermeyin. Kabuk kırılması ciddi bir yaralanmadır.
3. Kısa tutun. Tosbağalar okşanmaktan zevk almaz; güveni el ile yem vererek kazanılır.

Davranışları okumak:

• Sürekli kazma: Normaldir; sıcakta serinlemek, soğukta korunmak ister. Sonbaharda artması kış uykusu hazırlığı olabilir.
• Duvar dibinde durmadan dolaşma: Alan küçük veya sıcaklık yanlış olabilir.
• Erkeğin dişiyi kovalayıp kabuğuna vurması: Kur davranışıdır ama dişiyi yıpratır; iki erkek birbirine saldırabilir.

Tarihçe ve doğadaki hali

Rus tosbağası, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, Afganistan ve İran'ı kapsayan Orta Asya bozkırlarında yaşar. Sıcak yazlar ve sert kışlar arasında geçen kısa bir aktif dönemi vardır; yılın çok büyük kısmını kazdığı yuvalarda uyuyarak geçirebilir.

Uzun yıllar evcil hayvan ticareti için doğadan büyük sayılarda toplandı. IUCN Kırmızı Listesi'nde hassas (VU) olarak değerlendirilir ve bu nedenle ticareti CITES ile denetlenir. Esaret altında üretilmiş bireyleri tercih etmek, türün doğadaki geleceğine yapılabilecek en somut katkıdır.